kaart 1873
Topografische kaart Bodegraven 1873

kaart 2012
Kaart omgeving Nieuwerbrug aan den Rijn 2012
logo republiekaandenrijn
Deze informatie ik ook te vinden op borden in de open ruimte rond Nieuwerbrug.
Deze zijn geplaatst door de
Republiek aan den Rijn.
De Rijn maakt het land
Vader Rijn was een woest stromende rivier die het water van het hoger gelegen gebied afvoerde en in duizenden jaren strijd met de zee, aan zijn wisselende oevers dikke lagen klei en zand achter liet. Tussen zijn rivierarmen ontstonden moerassen, veenpoelen, oude kreken, rivieren en stroompjes.  Voor de Romeinen was de brede Rijn de noordgrens (de Limes) van hun Wereldrijk. Ze gebruikten de rivier om handel te drijven met andere gebieden en de verbindingen te onderhouden met hun versterkingen. Op de zuidoever liep de grensweg met castella, wachttorens en bruggen.  Op de oeverwallen en de rivier was al (scheepvaart)verkeer tussen het binnenland en het kustgebied mogelijk.  In onze streek was er in de Romeinse tijd geen permanente bewoning op de hogere delen.
toren
Romeinse wachttoren in rivierenlandschap
Tekening: Judith van Heel
De mensen maken het landschap: ontginning
Ongeveer 1000 jaar geleden gaf de keizer van Duitsland de bisschop van Utrecht toestemming voor de ontginning van de woeste grond. In deze omgeving als eerste op de klei van de oeverwal tussen de Rijn en het veenstroompje de Bekenes.  Wat bredere percelen waterden daar vanzelf door slootjes en via duikers op de Rijn af. Vanaf de westkant gaf later ook de graaf van Holland die toestemming.  Op Bekenes ontstond blokvormige verkaveling op de oeverwal. Later werden het smalle verkavelingen die ook het veen in gingen. Dit leidde tot het “slagenlandschap”.  Eerst was de achtergrens vooraf niet bepaald (vrije opstrek), later waren het vaak “copeontginningen”. In dat geval sloot de graaf of bisschop een contract (cope) met een groep kolonisten om een stuk woeste grond te mogen ontginnen. Landmeters zetten percelen met vaste maten uit.  Bomen werden weggehaald en afgebrand. Sloten, haaks op de Rijn of andere wateren, zorgden voor de natuurlijke afwatering.  Op de oude kaart is goed te zien dat de achterkades van de ontginningen vanaf de Rijn en de Meije elkaar raakten en varieerden in lengte. Vaak bouwde de ene ontginning voort op de andere.
kaart 1615 k
Polder Bekenes, 1615
Collectie: Hoogheemraadschap
van Rijnland
Door samenwerken ontstaat karakter: de polders
De eerste ontginningen waren altijd gezamenlijke projecten. De Rijn of een veenriviertje diende als uitgangspunt van een ontginning. Rond 1365 werden al bestaande weteringen langs de polders doorgetrokken om het water van de Oude Rijn snel naar de IJssel af te kunnen voeren: de Enkele en Dubbele Wiericke.  Binnen de polders werkten de boeren steeds meer met elkaar samen, ook in polderbesturen. Voor het grotere gebied werkten daarnaast al voor 1322 de polders in het Groot Waterschap van Woerden samen.  Vanaf 1995 is het Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden verantwoordelijk voor onze droge voeten, schoon water en veilige dijken.  Onze betrokkenheid is nu het betalen van de waterschapslasten en eventueel het schonen van een sloot en het kiezen van bestuurders.
pe004 k
Polderbestuurders Barwoutswaarder ca
en Papekop& Diemerbroek bij nieuw
motorgemaal, 1929
Collectie: Regionaal Historisch Centrum
Rijnstreek en Lopikerwaard
Lager en lager: inklinken
Het land kwam door het afgraven van de klei voor pan- en steenfabrieken en door inklinking van het veen langzamerhand steeds lager te liggen.  Daardoor liep het water niet meer op een natuurlijke manier weg. Op kunstmatige manier moest het water daarom afgevoerd worden door menskracht of paardenmolens en later door windmolens die langs de Oude Rijn en de beide Wierickes stonden. De voorvlieten zijn nog steeds zichtbaar in het landschap. Molens en stoomgemalen hebben plaats gemaakt voor computergestuurde gemalen.

ba001 k

Werkzaamheden aan sluis en brug
bij gemaal Barwoutswaarder, 1916
Collectie: Regionaal Historisch
Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard

En de boer hij ploegde voort: van koe tot kaas
Sinds de ontginning van het veenmoeras 1000 jaar geleden is het gebied rond Nieuwerbrug aan den Rijn erg veranderd. Boerderijen werden in linten op de oeverwallen gebouwd, meestal aan het begin van de percelen en soms dieper het land in.  Het landschap was gevuld met houtwallen, hoogstamboomgaarden en bosjes, tarwevelden en hennepakkers. Na de inklinking van het veen en het afgraven van klei was de grond eigenlijk alleen nog geschikt als grasland en ontstonden steeds meer melkveebedrijven. De percelen zijn grotendeels hetzelfde gebleven, de kaart is in die eeuwen niet veranderd, maar nu zie je bijna alleen maar grasland en maïsvelden. Een landschap van “gras en wolken, wilgen, wind en water” verandert mede onder druk van de oprukkende bebouwing van Woerden en Bodegraven in een gebied van “water, weide, wonen, werken en recreatie.”
pe003
Cornelia Moons-van Kasbergen
maakt kaas op de boerderij aan
het Weijland, rond 1940
Collectie: Kaasmuseum Bodegraven
En de boer hij ploegde voort: de verandering van de boerderijen
De kleine boerenbedrijven waren aanvankelijk ongeveer 14 ha groot.  Daar werd met zeis, hooivork en mestriek, paard en wagen, mestpraam en baggerbeugel, het land bewerkt. De boeren en boerinnen verwerkten in de zomer de melk veelal tot kaas en boter.  Dat is nu nog  te zien aan het opkamertje van de boerderijen met daaronder de kaaskelder. De laatste 50 jaar worden steeds meer koeien op steeds grotere bedrijven van 40-60 hectare en in steeds grotere stallen gehouden. Technologisch hoogwaardige en snelgroeiende melkveehouderijen met vernuftige tractoren en landbouwmachines. De hoornloze koeien worden gemolken met behulp van geavanceerde melkmachines of door melkrobots.  In het landschap zie je nu in plaats van de oude hooibergen, de moderne sleufsilo’s en in plastic verpakte balen voer. De boer heet nu een agrarisch ondernemer, producent van melk (en kaas!) en beheerder van het landschap.
hennep
Hennep roten en drogen op
het land, schilderij G. van de
Heuvel 1784
Collectie: Nederlands
Openluchtmuseum Arnhem

ko006

Deze foto is gemaakt bij een artikel over een bewonersavond van de WIN en Projectgroep Wierickehuis in het Wierickehuis.
Rechts het dakje van de voormalige supermarkt. Achter de auto materiaal van Francken Metaal.

 

pe003

Hier ziet u Cornelia Moons-van Kasbergen kaas maken op haar boerderij. In de jaren 50 werd er op veel boerderijen nog zelf kaas gemaakt. Nu alleen nog bij Van der Bas en Verhoef.
Wilt u meer weten over kaas uit onze omgeving? Ga dan langs bij het Kaasmuseum in Bodegraven.

De (Oude) Hollandse Waterlinie was een waterlinie voor de verdediging van Holland in de 17e en 18e eeuw.Oude hollandse waterlinie

Nadat het stellen van inundaties (of onderwaterzetting, (uit het Latijnse inundare: overstromen) is het opzettelijk onder water zetten van een gebied) al in 1573 (Alkmaar), 1574 (Leiden) en 1629 (de Utrechtse Waterlinie tussen de Zuiderzee en de Lek) een effectieve verdedigingswijze was gebleken, werd in het Rampjaar 1672 in allerijl een waterlinie tussen de Zuiderzee en de Merwede ingericht om de Franse troepen onder Lodewijk XIV tegen te houden voor zij ook Holland zouden veroveren. Deze linie liep van Muiden via Woerden en Goejanverwellesluis tot Gorinchem. Utrecht viel er buiten omdat deze stad op dat moment reeds door de Fransen was veroverd. In december 1672 staken bij Woerden 9000 Franse soldaten de smalle strook water over omdat deze bevroren was. Na het plunderen van Zwammerdam trokken zij zich door de invallende dooi weer terug.

Nadat deze linie in 1672 had standgehouden, kreeg hij een meer permanent karakter alsmede zijn naam. Accessen werden versterkt met tal van forten, batterijen en andere verdedigingswerken. Tot aan de napoleontische tijd werd de linie een aantal keren naar het oosten verlegd, zonder echter de stad Utrecht in te sluiten. Vanaf 1815 werd een geheel nieuwe verdedigingslinie ingericht met deze stad als centraal punt: een linie die vanaf 1871 officieel de Nieuwe Hollandse Waterlinie genoemd werd, ter onderscheiding van de linie die daarna als de Oude Hollandse Waterlinie aangeduid zou gaan worden.

De Oude Rijn is een rivier in de provincies Utrecht en Zuid-Holland. De rivier is een overblijfsel van de loop van de vroegere Rijn. Deze loop begint bij Wijk bij Duurstede als Kromme Rijn (zijtak van de Nederrijn), wordt na Utrecht vervolgd als het kanaal Leidse Rijn en loopt vanaf Harmelen als de Oude Rijn naar zee.Jaagpad
Langs grote delen van de rivier loopt of liep een jaagpad.

Lees meer...

pe005

Burgemeester Cornelis Jan Bredius, 1861

Cornelis Jan Bredius, burgemeester van Barwoutswaarder van 1825-1855,  schilderij uit 1861 van Pieter Schick


Arie van Baren - brandmeester

G. Blanken Azn. - secretaris bruggemeesters

mej. Bosman: Bodegraafsche Straatweg

Chris de Bouter - secretaris bruggemeesters

Van de Brink - klompenmaker: Bodegraafsche Straatweg

Pepijn van de Burgt:

Cornelis Jan Bredius - burgemeester 1825-1855

Piet Breedijk - brandmeester

P. Brunt PJzn. - bruggemeester

P. Brunt Hzn. - bruggemeester

Philip Jansz Camerick - schout van Barwoutswaarder en Beckenes

Dick van Dam - De Zingende Zaag, Houtzagerij De Volharding

Piet van Dam - Piet met de baard, Houtzagerij De Volharding

Willem van Eck - brandmeester

Cees Elbers - brandmeester

Mien de Hollander: Schots Varken

Joke Kaptein

A. Moons Tzn. - bruggemeester

Cornelia Moons-van Kasbergen: Kaasmaken

F. Moons Fzn - bruggemeester

Maagje Nap: Schots Varken

Jan Neuteboom - smidsknecht bij Jan Voorbergen: Bodegraafsche Straatweg

Anna van Oudenallen: Schots Varken

Elisabeth Gezina van Oudenallen-van Essen: Schots Varken

Hendrik van Oudenallen: Schots Varken

Cor Kok - brandmeester

W. Kok - voorzitter bruggemeesters

P.H. Kroon - brandmeester

Mar Kroone: Schots Varken

D. Verlaan Szn. - penningmeester bruggemeesters

Steef Verlaan - brandmeester

Jan Voorbergen - smid: Bodegraafsche Straatweg

Voordouw - tolgaarder

Maartje Voshart - dochter van Pie: Schots Varken

Pie Voshart-Voshart: Schots Varken

Evert Zwanenburg - brandmeester

 
Mobilisatie
Tijdens de oorlogsdreiging werden er in heel Nederland soldaten gemobiliseerd. In Nieuwerbrug werden ook soldaten ondergebracht bij verschillende boerderijen.
Maar toen de Nieuwerbrugger Marius van den Berg ontwaakte uit zijn huwelijksnacht, was het land in oorlog.
Bij houthandel Van Duijn werden toen de houtbewerkingsmachines onder de bedrijfshal in de grond verstopt.

mobilisatie
Nederlandse soldaten met de kinderen van de school. collectie: Gijs Boer
Duitsers in ons dorp
Duitse soldaten trokken in het schoolgebouw. De lessen werden daarom gegeven in de consistorie van de Brugkerk en De Ster.
Ook in boerderijen en huizen werden soldaten met hun paarden ingekwartierd. Dit waren voor een groot deel Oostenrijkers, die waren opgeroepen. Geen fanatieke fascisten. Deze jonge soldaten waren voor sommige Nieuwerbrugse meisjes te spannend om niet te kussen.
Een soldaat schilderde een grote tank op de houten schuur van Bosman, op de hoek van de Straatweg (nu Weijland) en Brugstraat (nu Bruggemeestersstraat). In de maalderij van Koning bracht hij de wapenschilden van de hier gelegerde cavalerie-eenheden aan.  Deze zijn tijdens een brand door het bluswater vervaagd en rond 2014 door de huurder weggewit.
Duitse soldaten
Pier Kool met twee Duitse soldaten die bij hem waren ingekwartierd.
collectie: Arie van den Berg Mzn

Fort Wierickerschans
Aan het begin van de tweede wereldoorlog werd Fort Wierickerschans nog genegeerd. Later vestigde het 'Zeugambt der Deutsche Marine' zich op het Fort, die het gebruikte als wapenarsenaal. In die periode werd de binnengracht verder gedempt.
De Duitse marine gebruikte op zee kleine muziekinstrumenten. Zo is er op het fort een kleine accordeon achtergebleven. Een vlag met hakenkruis, die op het fort gewapperd heeft, is na jaren weer terug in Nieuwerbrug.

wierickerschans trekzak
Accordeon van Duitse marine op Fort Wierickerschans
collectie: Gijs Boer
Verzet
Zoals in heel Nederland, hadden zich in Nieuwerbrug mensen aangesloten bij de NSB.
Anderen verzetten zich tegen onze bezetters. Vanaf de Knodsenburg werd kaas gesmokkeld over de Rijn en bij verschillende Nieuwerbrugse huishoudens waren onderduikers ondergebracht.
Nadat een Joods gezin zich bij Cees Koning meldde om onder te duiken, kwam hij in contact met de ondergrondse. Hij werd groepscommandant in gemeente Barwoutswaarder, codenaam  Purmerend. Nieuwerbrug bestond toen immers nog uit Barwoutswaarder, Waarder, Rietveld en Bodegraven.
Als groepscommandant had Koning contact met dr. Schrijver in Woerden en Karssen in Bodegraven.
Op de zolder van het brandspuithuis werd verzetsblad Kroniek gestencild, pal naast de school waar de Duitsers zaten. Het kleine raampje in de nok, gaf een goed zicht op de naderende vijand. Het apparaat is later nog gebruikt door Brouwer Druk en ging toen naar Afrika.
Tegen het einde van de oorlog kwam Koning samen met vader en zoon Boot en Van Ommeren in een vuurgevecht met SS-ers bij de Blokhuisbrug in Rietveld (nu Woerden).
Een andere SS-er heeft hem een keer laten lopen, omdat hij hem zo moedig vond.
Koning had geen problemen met NSB-ers die verder niemand verraden, of “fout” waren. Zo kwam er een Nieuwerbrugse NSB-er gewoon bij hen over de vloer.
De vrouw van Cees, Maria, was wapeninstructrice bij de ondergrondse. Zij ging nooit mee op acties.
Op een dag belde een aantal Duitsers aan. Ze heeft toen de geweren waar ze mee bezig was in de wieg gestopt en haar dochtertje er opgelegd. De soldaten vonden het een leuk kindje.
Na de oorlog heeft ze met haar man de wapens uit elkaar gehaald en in delen in de Woerdense singel gegooid.
Veel later moest een loodgieter onder hun vloer werken. Ze kwamen er toen achter dat ze nog een aantal geweren en handgranaten waren vergeten.

pistool verzet
Pistool van verzetscommandant Cees Koning.
collectie: particulier

verzet nieuwerbrug
Kopstukken van Nieuwerbrugs verzet voor de school in Nieuwerbrug.
Tweede van links: Dokter Schrijver, commandant van Woerden.
collectie: Gijs Boer
Tewerkstelling
Verschillende Nieuwerbruggers gingen werken in Duitsland. Sommige gedwongen, anderen vrijwillig.
Eén van hen stikte in een kelder, tijdens een bombardement. Een ander raakte zijn benen kwijt tijdens het werken. Hij werd hiervoor keurig uitbetaald als oorlogsslachtoffer en kreeg een aangepaste auto. In ons dorp bekend als de ‘gogomobiel’.

tewerkstelling
Floris Oskam werkt in de landbouw.
collectie: Gijs Boer
Oorlogsgeweld
Om de bevoorrading van de Duitsers tegen te gaan, werden de ‘nieuwe weg’ A12, de Rijn en het treinspoor door de geallieerden en het verzet aangevallen. Tijdens een beschieting vanuit de lucht is een boerenknecht in zijn bil geraakt.
Om sabotage te voorkomen werd er wacht gelopen langs het spoor en zaten er Duitsers in het huisje bij de spoorbrug.
Tegen het einde van de oorlog was het verboden om tussen 16.00 en 9.00 uur het spoor over te gaan.

 
Beschieting vrachtschepen
Op zaterdagmiddag 9 september 1944 lagen de twee vrachtschepen van de Groningse broers Van der Molen afgemeerd in de Rijn, ter hoogte van de huidige ingang van de 's Gravenhof.
Om twee uur vlogen Engelse bommenwerpers richting Duitsland, vergezeld door jagers. Deze jagers hebben de schepen misschien aangezien voor Wehrmacht-bevoorrading en het vuur geopend.
Hierbij werden vader en zoon gedood en moeder zwaar verwond.
De families verbleven hierna
tot de bevrijding in Nieuwerbrug.
familie Van der Molen
Familie Van der Molen.
collectie: Gijs Boer
Bombardement spoorbrug
Op 8 februari 1945 zijn de twee wachthuisjes bij de spoorbrug getroffen tijdens een gebombardeerd. Hierbij is een Duitse Oostfrontmilitair omgekomen. Hij had zelf al twee zoons verloren aan het Oostfront. Dus ook bij de Duitsers was er veel leed.
Tot de 50er jaren, stonden hier houten noodwoningen. Deze zijn toen vervangen, maar al snel weer gesloopt.
De fundering is onlangs bij de aanleg van de nieuwe volkstuinen tevoorschijn gekomen.

wachthuisjes
Wachthuisjes bij Wierickerspoorbrug.
collectie: Spoorwegmuseum
Voedselhulp
Aan het einde van de oorlog werd het voedsel in ons land steeds schaarser. Ook in een plattelandsdorp als Nieuwerbrug.
Een aantal Nieuwerbruggers wilden in maart 1945 hier verbetering in brengen. “Het voedsel Comité is geboren uit de nood der tijden en heeft uitsluitend ten doel de ergste nood te lenigen van de inwoners der Brandschouwerij Nieuwerbrug en de rest van de gemeenten Rietveld en Barwoutswaarder.”
Begin april kwamen er al tuinen voor gezinnen die geen grond hadden en werden er al pootaardappelen verkocht. Er werden koeien geslacht en het vlees verkocht, net als melk. Niet veel later kwam er turf voor de bakkers en kapucijners om te zaaien.
In augustus 1945 stopten ze met hun activiteiten.

voedselhulp
Poster voedsel-comité
collectie: RHC Rijnstreek en Lopikerwaard

Bevrijding
Na 6 mei 1945 hebben er in Woerden voor een korte tijd plaatselijke NSB-ers en collaborateurs vastgezeten.
Cees Koning ging naar Den Haag, om een snelle oplossing te vragen voor alle “foute” streekgenoten die opgepakt waren.
Dit waren deels NSB-ers die alleen een verkeerde politieke keuze hadden gemaakt.
Over de Straatweg (nu De Bree en het Weijland) passeerden op 7 mei onze bevrijders. De bewoners van ons dorp hingen de vlag uit en zwaaiden met veel dankbaarheid naar ze. Op het schoolplein nodigde het Nieuwerbrugse oranjecomité kopstukken van het regionale verzet uit. Ook dokter Schrijver uit Woerden was hierbij aanwezig. Een geschiedenis die haar ooggetuigen bijna heeft verloren.

bevrijding 01 bevrijding 02

bevrijding 03 bevrijding 04

bevrijding 05 bevrijding 06

bevrijding 07 bevrijding 10

bevrijding 09

bevrijding 11
Bevrijders rijden over de Straatweg (nu Weijland) langs de Brugstraat (nu Bruggemeestersstraat). 7 mei 1945
collectie: Gijs Boer
Heeft u meer verhalen, foto's of voorwerpen uit Nieuwerbrug in de Tweede Wereldoorlog? Laat het ons dan weten via Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.. Samen vertellen we het verhaal van Nieuwerbrug.

21 februari